Inleiding
In het jaar 2025 is de tunneldoorgang van waterpoort De Reek hersteld. Dat betekent dat zowel de in steen uitgevoerde bodem als ook het gewelf onder handen zijn genomen. Het water van de Jeker werd gedurende deze werkzaamheden omgeleid, hetgeen een unieke kans bood om het interieur van de poortdoorgang te bekijken. Gemeente Maastricht en de uitvoerende aannemer hebben het publiek twee keer de gelegenheid geboden deze normaal niet toegankelijke plek te bezoeken en daar werd massaal gebruik van gemaakt.
Algemeen
Waterpoort De Reek is een poort in de tweede middeleeuwse stadsmuur van Maastricht waardoor één tak van het riviertje de Jeker de stad binnen stroomt. Het gebouw heeft de vorm van een klassieke stadspoort, namelijk een overwelfde doorgang geflankeerd door twee torens. Ze is waarschijnlijk samen met de erop aansluitende muurdelen gebouwd vóór het jaar 1450. Een exact bouwjaar is niet bekend, maar ze wordt als ´den Reke bij die Raemen´ in 1465 voor het eerst genoemd en krijgt in 1486 een valhek.[1] De poort heeft voor zo ver bekend geen bovenbouw met bruikbare ruimtes gehad. Mogelijk heeft er bovenop wel een orgelhuisje gestaan voor de bediening van het valhek waarmee de doorgang kon worden afgesloten. Ik ga er overigens van uit dat het valhek meestal gesloten zal zijn geweest omdat de Jeker niet bevaarbaar was (en is).
Het betekent wel dat er bij de bouw van deze poort nog geen rekening werd gehouden met het gebruik van vuurwapens. De twee torens en de poort waren berekend op een middeleeuwse belegering met pijl en boog of kruisboog en andere min of meer primitieve wapens. Het bouwwerk is derhalve ook primair niet gebouwd om bestand te zijn tegen vuurgeschut. In Maastricht maakte men ruim vóór het jaar 1400 kennis met de eerste vuurwapens, maar die vormden toen nog geen bedreiging voor de middeleeuwse stadsmuren.[2] Daarna heeft men de schietgaten van de twee poorttorens aangepast zodat ze ook geschikt werden voor het hanteren van vuurwapens zoals haakbussen. Pas nadat duidelijk werd dat het vuurwapen wel degelijk middeleeuwse stadsmuren in puin kon schieten, is de tweede stadsmuur aangepast. In de jaren 1540-1550 wordt er achter de hele muur een aarden wal opgeworpen om de muur beter bestand te maken tegen kanonkogels. Muurtorens worden van hun daken ontdaan en opgevuld met grond. Dat gebeurde ook met de twee torens van De Reek. Om ook achter de waterpoort een aarden wal te kunnen leggen, heeft men in deze tijd de boog over de Jeker in de richting van de stad moeten verlengen. Dat is gebeurd in het jaar 1550 en is staande onder die boog goed te herkennen.
De eeuwen daarna wordt het zwaartepunt van de verdediging naar buiten toe verlegd. Rondom de stadsmuur ontstaat een imposant stelsel van buitenverdedigingswerken. In de omgeving van waterpoort De Reek moeten we ons voorstellen dat die vestinggordel pas zo´n honderd meter aan de overkant van de Prins Bisschopsingel eindigde. Bastion Waldeck in het Waldeckpark was hier het buitenste vestingwerk evenals het bastion Brunswijk dat destijds lag op de plaats van het tegenwoordige politiebureau[3].
Jeker, Stadsjeker en de Vestingjeker
Het riviertje de Jeker mondt bij Maastricht uit in de Maas en vormde daar van oudsher een delta bestaande uit meerdere takken. Deze delta strekte zich nog tot in de vroege Middeleeuwen uit tot aan de noordkant van het Vrijthof.[4] Jekerwater werd gebruikt voor de inundatie van een deel van de vestinggrachten, maar was ook belangrijk voor handel en nijverheid binnen de vestingmuren. Zo werd de waterkracht van het riviertje gebruikt voor het aandrijven van talloze watermolens en maakten ambachtslieden zoals leerlooiers dankbaar gebruik van het voorbij stromende water.[5] De Jeker stond ook bekend om zijn plotselinge snelle aanwas, hetgeen regelmatig voor problemen zoals overstromingen en schade aan gebouwen/vestingwerken zorgde.[6] Daarnaast stond de Jeker bekend als een betrouwbare bron van water, hetgeen van belang was voor de inundatie van vestinggrachten en inundatiekommen. Waar de Maas als regenrivier regelmatig in de zomer droog viel, bleef de Jeker voortdurend water aanvoeren.
Bij waterpoort De Reek wordt de Jeker verdeeld in twee stroomgebieden: de Stadsjeker en de Vestingjeker. De Stadsjeker stroomt door de waterpoort de stad binnen en is op verschillende plekken in de binnenstad nog terug te vinden. De Vestingjeker wordt voor de muren langs geleid en werd gebruikt voor het inunderen van de grachten en de inundatiekommen aan de zuidkant van de vesting.
De Grote Sluis of Bonnefantensluis kon bij de waterpoort met name het inundatiewater reguleren. Door de sluis dicht te zetten, werd al het water vóór de stadsmuur langs geleid. Door ook de Zwarte Sluis op de Jekertak voor de muren dicht te zetten, liep het water over de landerijen. Aan de kant van de Maas waren er dan dammen en beren die ervoor zorgden dat het water niet in de Maas afvloeide.
De Grote Sluis werd in 1766 vernieuwd.
De inundatie van de vesting [7]
Aan de zuidkant van de vesting, dus eigenlijk in het voorterrein voor waterpoort De Reek liet de beroemde Franse vestingbouwkundige maarschalk Vauban in de jaren 1673-1678 vier grote inundatiekommen aanleggen. Sindsdien kon als de nood aan de man kwam een groot deel van de vestingterreinen tussen Jeker en Maas onder water worden gezet. De inundatiekommen heetten in het Maastrichts dialect ´De Koompe´ en bleven ook na de opheffing van de vesting in 1867 nog langere tijd inundeerbaar. Ze werden in de winter regelmatig onder water gezet en als schaatsbaan gebruikt en andere sportevenementen zoals hockeywedstrijden vonden er plaats. De natuur moet er prachtig zijn geweest en het garnizoen gebruikte het gebied als oefenterrein. Aan dat alles kwam een einde met de bouw van de nieuwe kazerne in de jaren 1917-1921.
Heel bijzonder was het dat in de tweede helft van de negentiende eeuw voor de stadsmuur tussen De Reek en het Nieuwenhofpoortje voor het garnizoen een militaire zwemkom werd ingericht, waar opnieuw een deel van het Jekerwater zodanig werd opgestuwd dat er een zwembassin ontstond.
Vauban gaf ook opdracht tot de bouw van het inundatiekanaal, een ongeveer 1.100 meter lang ondergronds aquaduct waarmee het Jekerwater zelfs naar de noordkant van de vesting kon worden getransporteerd. Hieraan lag ook ten grondslag het gegeven dat de Maas regelmatig droog viel en dat betekende meteen dat de vestinggrachten aan de noordkant (in de Bossche Fronten) niet meer onder water konden worden gezet. Door nu het altijd beschikbare Jekerwater ondergronds naar het noorden te brengen, was men ook daar verzekerd van water om in de verdediging van de vesting in te zetten. We moeten ons daarbij overigens niet voorstellen dat dit allemaal heel snel ging, voor het stellen van de inundaties werd gerekend op acht tot veertien dagen.
De torens, de sortie en plannen van de universiteit
De rechter toren van de poort (vanuit de stad gezien) is tot op de dag van vandaag nog gevuld met aarde. De linker toren werd in de jaren 1950 gerestaureerd vanwege technische mankementen en bij die gelegenheid werd deze toren ontgraven en niet meer opnieuw met grond gevuld. De linker toren met een 65 meter lang aansluitend muurdeel werd in de eerste maanden van het jaar 1985 gerestaureerd.
In de linker toren eindigt een gangetje, een zogenaamde sortie, dat vanuit de tegenwoordige tuin van de universiteit naar buiten voert en destijds ertoe diende om de bediening van de sluis aan de buitenkant van de poort mogelijk te maken. In deze sortie en op diverse andere plekken werden de schotbalken voor de inundatiewerken aan de zuidkant van de vesting opgeslagen.
Universiteit Maastricht heeft een al langer bestaande wens om een voetgangersverbinding te realiseren tussen de tuinen van het voormalige Jezuïetenklooster aan de Tongersestraat en de universiteitsgebouwen op het Tapijnterrein. De kleine sortie komt daarbij ook in beeld. Voor zo ver bekend is er echter nog geen uitgewerkt plan.
Jaartallen:
- 1450 De waterpoort kwam waarschijnlijk vóór dit jaar gereed.
- 1465 Waterpoort De Reeks voor het eerst genoemd
- 1486 De waterpoort krijgt een valhek
- 1550 De stenen boog over de Jeker wordt verlengd in verband met het opwerpen van een aarden wal achter de stadsmuur
- 1552 In dit jaar worden de torens van de waterpoort waarschijnlijk gemoderniseerd.
- 1673-1678 Vauban moderniseert de inundatie tussen Jeker en Maas: De Koompe
- 1673-1678 Vauban laat het inundatie- of Jekerkanaal bouwen
- 1673-1678 Door de rechter of westelijk toren van de waterpoort wordt een gang gebouwd om de sluis buiten de poort te bedienen.
- 1766 De grote sluis voor de poort wordt vernieuwd
- 1867 Opheffing van de vesting
- 1917-1921 Bouw van de nieuwe (Tapijn-)kazerne.
- 1953 De oostelijke toren van de poort wordt leeg gegraven en het muurwerk gerestaureerd.
- 1985 De westelijke toren van de poort met een 65 meter lang aansluitend stuk stadsmuur wordt gerestaureerd.
- 2025 De onderdoorgang wordt hersteld/gerestaureerd.
- [1] L.J. Morreau, Bolwerk der Nederlanden, Assen 1979 (Bolwerk), 93.
- [2] Jos Notermans, De introductie van het vuurwapen in Maastricht,. In: De Vief Köp, De bewogen geschiedenis en restauratie van een Maastrichts vestingwerk (1515 – 2025), 36 – 37.
- [3] https://vestingmaastricht.nl/bastion-brunswijk-onder-het-politiebureau/
- [4] Pierre Ubachs en Ingrid Evers, Historische Encyclopedie Maastricht (Encyclopedie), Maastricht 2005, 253.
- [5] Encyclopedie 317, 355.
- [6] Encyclopedie 253 en Bolwerk 46-47.
- [7] Voor meer informatie over inundatiewerken in de vesting Maastricht zie:https://vestingmaastricht.nl/het-inundatie-of-jekerkanaal/
- Zie ook: Jos Notermans, De inundatie in de vesting Maastricht in 1781, In: Om de vesting 1987 nr 2, 18-20.