Herstelwerkzaamheden uitkijkpost
In maart 2026 is een aanvang gemaakt met het herstel van de uitkijkpost bovenop het fort Sint Pieter. De grond rondom de uitkijkpost is vrij gegraven en daarbij is een tot nog toe niet geïdentificeerd voorwerp, mogelijk een optisch instrument, gevonden. Helaas kon de aannemer die de werkzaamheden heeft uitgevoerd, niet meer reconstrueren of het voorwerp aan de oppervlakte van het grondpakket is gevonden of dat het dieper in de aarde lag. De diepte waarop het object is aangetroffen zou mogelijk een aanknopingspunt kunnen geven over de tijd waarin het hier werd achter gelaten. De uitkijkpost is immers zowel in de Tweede Wereldoorlog als in de Koude Oorlog in gebruik geweest.[1]
Pogingen om het object te identificeren zijn vooralsnog op niets uitgelopen. We weten uiteraard dat er in de uitkijkposten instrumenten werden gebruikt, maar het aangetroffen object wordt door deskundigen tot nog toe niet herkend als één van die (richt-)instrumenten. Vandaar dit artikeltje waarin het voorwerp uitgebreid wordt beschreven en waarin ook een aantal foto´s is opgenomen om duidelijk een aantal details te laten zien.
Algemene beschrijving
De vatting van het instrument
Het instrument is gevat in een metalen cirkel met een doorsnede van ongeveer 17 centimeter. Aan weerszijden zijn in het midden van de cirkel twee uitstekende metalen staven die dezelfde breedte en dikte hebben als het metaal van de cirkel. De twee uitsteeksels – vermoedelijk gebruikt als handgrepen – zijn elk ongeveer 11 centimeter lang. De cirkel en de uitsteeksels bestaan uit massief metaal (ijzer) met een dikte van ongeveer een halve centimeter en een breedte van ongeveer 2 centimeter. Dat deze maten ´ongeveer´ zijn, heeft te maken met de tamelijk dikke roestlaag.
In het midden van de onderzijde van de metalen cirkel is een holle buis met een lengte van ongeveer 20 centimeter bevestigd. De onderkant van die buis is onregelmatig, dus er is een kans dat deze oorspronkelijk langer is geweest. De doorsnede van de buis bedraagt ongeveer 2 cm. De buis bestaat uit een grijsachtig, niet roestend metaal (zink?).
Ongeveer 4 centimeter onder de aanhechting van de buis aan de cirkel is er om de buis een stootplaat bevestigd met een onregelmatige vorm. Deze stootplaat is wel weer gemaakt van roestend metaal. In zijn actuele onregelmatige vorm zijn de grootste maten van die stootplaat 8 en 6 centimeter. De dikte van de stootplaat is ongeveer een halve centimeter. De onregelmatige vorm doet vermoeden dat er stukken van de stootplaat zijn verdwenen.
De stootplaat zou kunnen zijn bedoeld om ervoor te zorgen dat het instrument niet verder kan zakken in een statief of standbuis.
Het instrument is alleen aan de bovenkant aan de metalen cirkel bevestigd. De manier waarop het is bevestigd, is niet vast te stellen door de sterke roestvorming aan de bovenkant tussen cirkel en instrument. Aan de onderkant hangt het instrument vrij in de cirkel.
Het instrument
Het instrument is ongeveer 15 centimeter lang en is voorzien van twee kleine waterpasjes in twee richtingen.
De ´body´ van het instrument bestaat uit een zwart metalen buisvorm met een diameter van 4,5 centimeter. Aan de onderkant bevindt zich een schroefmoer die een glanzend metalen afdekplaat op zijn plaats lijkt te houden. Op de zijkant van die plaat zijn de hoofdletters H, Y en M te onderscheiden. Boven deze schijf lijken enkele ringen te zitten die door sterke roestvorming niet goed zichtbaar worden. Op ongeveer 5 cm van de bovenkant van het instrument bevindt zich een glanzend metalen rand waarop de cijfers van 0 tot en met 62 zijn aangebracht. De even getallen zijn uitgeschreven, de oneven getallen worden alleen door een verticaal streepje aangegeven: 0 l 2 l 4 l 6 l etc. Het is onduidelijk of deze rand of ring kon draaien.
Omdat onduidelijk is hoe het instrument werd gebruikt, is het ook niet duidelijk wat de voor- of achterkant is. Ik noem die beide zijden daarom kant 1 en kant 2.
Gezien vanaf kant 1 zit aan de linkerkant een draaiknop met een schaalverdeling die van 0 tot 90 loopt en waarin de tientallen zijn gemarkeerd met cijfers, de overige getallen met een kort streepje en de vijftallen met een iets langer streepje. Aan kant 1 zit op ongeveer 10 cm van de bovenkant een ronde metalen vatting waarin een glasplaatje zit. De vatting heeft een doorsnede van ongeveer 2,5 cm en het glaasje zit ongeveer 1,5 cm diep in de vatting.
Aan kant 2 zit op ongeveer 7,5 cm van de bovenkant ook een ronde metalen vatting met een glaasje erin. Aan deze kant zit het glaasje boven in de vatting en lijkt er een mechaniek aanwezig om scherp te kunnen stellen.
Hulp gevraagd
Wie herkent dit instrument en weet waar het voor gediend heeft. Kunnen we ergens (in een museum) een ongeschonden exemplaar van dit instrument bekijken.
Alle hulp is welkom …
[1] Voor een korte beschrijving van de geschiedenis van de uitkijkposten op fort Sint Pieter Zie:Jos Notermans, Fort Sint Pieter, vestingwerk en ontspanningsoord, Maastrichts Silhouet nummer 65, Maastricht 2007, 51 – 56.